Konflikt serologiczny to konflikt krwi, do którego dochodzi między matką posiadającą grupę krwi Rh- a płodem, który po ojcu odziedziczył krew Rh+. Problemy wynikające z rozbieżności między grupami krwi pojawiają się rzadko, a jeśli się pojawia – medycyna potrafi sobie z nimi skutecznie radzić. Jak wygląda leczenie?
Konflikt serologiczny – czym jest?
Zacznijmy od tego, że każdy z nas ma określoną grupę krwi, przy czym ponad 80 proc. populacji ma dodatkowo na powierzchni czerwonych krwinek tzw. antygen Rh (rhesus). Krew osób, u których występuje ten antygen określana jest jako Rh+. U osób, które tego czynnika nie posiadają, mówimy o krwi Rh-. Konflikt serologiczny występuje wtedy, gdy matka ma krew Rh-, a ojciec Rh+ i dziecko po ojcu odziedziczy czynnik Rh+.
Należy jednak mieć świadomość, że nie zawsze dziecko odziedziczy po ojcu czynnik Rh+, może, podobnie jak matka, mieć krew Rh- i wtedy do konfliktu serologicznego nie dojdzie. Nie ma znaczenia krew partnera – w konflikcie serologicznym dziecko musi mieć odmienny czynnik od matki. Co więcej, aby doszło do konfliktu serologicznego pewna ilość krwi dziecka musi dostać się do krwiobiegu matki.
Konflikt w zestawie antygenów grupowych
Możliwy jest konflikt w innych zestawach antygenów grupowych, np. w układzie AB0, Kell, Duffy. W układzie AB0 dotyczy on przypadku, w którym matka ma grupę krwi 0, natomiast dziecko po ojcu grupę A. Skutkiem tego rodzaju konfliktu jest zazwyczaj przedłużająca się żółtaczka u noworodków.
Konflikt serologiczny – na czym polega?
Jeśli dziecko ma Rh+, a matka Rh- może dojść do „uczulenia” u kobiety, na antygen z krwi dziecka, jeśli pewna ilość krwinek płodu przedostanie się do krwiobiegu matki. Wystarczy zaledwie 0,2 ml krwi płodu, aby układ odpornościowy kobiety zidentyfikował ją jako element wrogi i zaczął wytwarzać przeciwciała.
Konflikt serologiczny jest reakcją immunologiczną pomiędzy przeciwciałami produkowanymi w organizmie matki a antygenami krwinek płodu. Teoretycznie, dzięki m.in. obecności łożyska, krew matki i płody nie mieszają się. Jednak podczas porodu, zabiegów wewnątrzmacicznych, krwotoku może dojść do, nawet niewielkiego, wymieszania krwi. W zdecydowanej większości przypadków konflikt serologiczny w pierwszej ciąży może zostać zainicjowany dopiero w momencie porodu.
Wyprodukowane przez organizm matki przeciwciała mogą zaatakować płód, który rozpoznają jako wrogi. Najczęściej problem konfliktu serologicznego dotyczy drugiej i kolejnej ciąży.
Jak rozpoznać konflikt serologiczny?
Konflikt serologiczny rozpoznaje się na podstawie badania krwi kobiety ciężarnej i oznaczeniu jej grupy krwi. Badania wykonuje się do 12. tygodnia ciąży. Grupę krwi powinien zbadać również ojciec. W przypadku stwierdzenia u matki grupy Rh-, lekarz zleca zwykle oznaczenie poziomu przeciwciał atakujących czerwone krwinki płodu. Kobiety z grupą krwi Rh- muszą powtórzyć badanie poziomu przeciwciał pod koniec II trymestru ciąży.
Na podstawie wyników badań lekarz ocenia ryzyko wystąpienia konfliktu serologicznego i podejmuje decyzję o leczeniu.
Co więcej – objawy konfliktu serologicznego nie pojawiają się u kobiety, ale u płodu. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, kiedy rozwija się wielowodzie, co manifestuje się nadmiernie powiększającym się obwodem brzucha. Objawy konfliktu serologicznego widoczne są za to u płodu i obejmują anemię, trombocytopenię, wczesną żółtaczkę z przewagą bilirubiny wolnej o różnym stopniu nasilenia, powiększenie wątroby i śledziony, obrzęk w postaci obecności wolnego płynu w jamie brzusznej, jamach opłucnowych czy w worku osierdziowym.
Konflikt serologiczny - profilaktyka
Profilaktyka konfliktu serologicznego polega na podaniu ciężarnej immunoglobuliny anty-D. Zadaniem immunoglobuliny anty-D jest neutralizacja komórek płodu w krwi matki, zanim jej układ odpornościowy rozpozna je jako wrogie i rozpocznie wytwarzanie przeciwciał.
Działania profilaktyczne mają miejsce zawsze po porodzie, po poronieniu, po krwawieniu w trakcie ciąży oraz po zabiegach wewnątrzmacicznych.
Jak się leczy konflikt serologiczny?
Jeśli dojdzie do wystąpienia konfliktu serologicznego przyszła mama musi być pod stałą opieką medyczną, koniecznie jest regularne wykonywanie badania USG oceniającego przepływ krwi w tętnicy mózgu dziecka. Na tej podstawie lekarz decyduje czy konieczne są transfuzje dopłodowe. Ich celem jest leczenie niedokrwistości u płodu jeszcze w łonie matki. Transfuzje wykonuje się regularnie, ponieważ przeciwciała cały czas są obecne i niszczą krwinki, które dziecko wyprodukowało. Noworodek po porodzie poddawany jest fototerapii, a jeśli jest ona nieskuteczna wykonuje się transfuzję krwi.
Leczenie konfliktu serologicznego i monitorowanie stanu pacjentki i jej dziecka jest o tyle ważne, że powikłania konfliktu są szczególnie niebezpieczne dla dziecko, u którego może rozwinąć się choroba hemolityczna prowadząca nawet do śmierci. Komórki dziecka są atakowane przez przeciwciała anty-D, w wyniku czego dochodzi do ich rozpadu, rozwija się niedokrwistość, dochodzi do niedotlenienia i uszkodzenia narządów wewnętrznych.
Jaką grupę krwi będzie miało dziecko?
Według statystyk, w Polsce najczęściej występuje grupa krwi A Rh+, a najrzadziej AB Rh-, którą posiada tylko 1% z nas. O tym, jaką grupę krwi będzie miało dziecko decydują geny (allele) przekazywane przez rodziców. Wyróżniamy trzy główne warianty alleli: A, B oraz 0.
Rodzice posiadają dwa allele, ale dziecku przekazują tylko jeden z nich. W przypadku układu Rh, decydująca jest obecność lub brak antygenu D. Jeśli oboje rodzice mają grupę krwi Rh- dziecko na pewno będzie miało również Rh-, ponieważ nie zostanie przekazany antygen D, warunkujący grupę Rh+.
Jeśli rodzice znają swoją grupę krwi mogą wyliczyć grupę krwi dziecka na podstawie poniższej tabeli:
Mama 0 | Mama A | Mama B | Mama AB | |
Tata 0 | 0 | 0 lub A | 0 lub B | A lub B |
Tata A | A lub 0 | 0 lub A | 0, A, B lub AB | A, B lub AB |
Tata B | B lub 0 | 0, A, B lub AB | 0 lub B | A, B lub AB |
Tata AB | A lub B | A, B lub AB | A, B lub AB | A, B lub AB |
Znając czynnik Rh można go wyliczyć u dziecka na podstawie tabeli:
Mama DD Rh+ | Mama Dd Rh + | Mama dd Rh – | |
Tata DD Rh + | DD Rh + | DD lub Dd Rh + | DD Rh + |
Tata Dd Rh + | DD lub Dd Rh + | DD lub Dd Rh + lub dd Rh – | Dd Rh + lub dd Rh – |
Tata dd Rh – | Dd Rh + | Dd Rh + lub dd Rh – | dd Rh – |
