Co czuje dziecko, gdy pojawia się młodsze rodzeństwo?
Każde dziecko będzie w inny sposób reagowało na pojawienie się rodzeństwa w zależności od: wieku, temperamentu, poziomu rozwoju poznawczego, emocjonalnego i nabytych kompetencji społecznych. Rodzice mogą obserwować zachowania wskazujące na przeżywanie przez starszaka takich emocji jak radość, zaciekawienie, ekscytacja, entuzjazm, ale również złość, rozczarowanie, niepokój, obojętność i zazdrość.
Dlaczego w rodzeństwie pojawia się zazdrość?
Przeżywanie zazdrości przez starsze dziecko po pojawieniu się młodszego rodzeństwa jest sytuacją całkowicie naturalną i adekwatną do zaistniałej sytuacji. Zazdrość to uczucie, które pojawia się kiedy dostrzegamy, że ktoś posiada coś co chcielibyśmy mieć lub gdy obawiamy się, że ktoś mógłby odebrać nam coś dla nas bardzo ważnego. Obu tych sytuacji doświadcza zwykle starsze dziecko, gdy w domu pojawia się maluch. Rodzice nie mają już tyle czasu co dawniej, często są zajęci opieką nad maluszkiem i na wołania starszego dziecka odpowiadają zdawkowym „poczekaj” lub „zaraz”. Pojawia się coraz więcej zakazów a równocześnie dziecko obserwuje, że duża część energii rodziców przeznaczona jest na zajmowanie się młodszym rodzeństwem: noszenie, karmienie, przewijanie, lulanie. Tak duże zaangażowanie rodziców w opiekę nad maluszkiem oznacza, że darzą je oni miłością, a w dziecięcym świecie miłość rodziców to najcenniejsze dobro, którym nie chcą się z nikim dzielić. Z perspektywy starszego dziecka młodsze rodzeństwo to tak naprawdę nieproszony gość, który zaburza znane i bezpieczne życie rodzinne.
Czy można pozbyć się zazdrości?
Zazdrość nie jest uczuciem mile widzianym w rodzeństwie podobnie jak złość, gniew, żal czy niechęć. Rodzice pragną, aby ich dzieci darzyły się miłością i przyjaźnią więc zdarza się, że próbują ignorować przejawy nieprzyjemnych emocji. Niestety niemówienie o uczuciach nie sprawia, że one znikają, a wręcz przeciwnie – tłumiona zazdrość narasta prowadząc z czasem do wrogości i rywalizacji między dziećmi. Aby tego uniknąć warto od samego początku wspierać starszaka w tym trudnym czasie, uwzględniając jego etap rozwoju poznawczego i emocjonalnego m.in. to, że dziecko do szóstego roku życia nie jest w stanie przeżywać empatii w taki sposób jak osoby dorosłe.
Jeszcze zanim młodsze rodzeństwo pojawi się w domu warto przygotować starszaka na nadchodzące zmiany. Dla młodszych dzieci znakomitą pomocą do takich rozmów mogą być książeczki o tematyce związanej z pojawieniem się rodzeństwa np. „Pucio umie opowiadać”, „Basia i nowy braciszek”, „Kicia Kocia ma braciszka Nunusia” lub „Będziemy mieli drugie dziecko. Magia serca i miłości”.
Ważne, aby rodzice w rozmowach z dziećmi omawiali konkretne zmiany i przedstawiali realny obraz tego co może się dziać w domu, gdy pojawi się w nim maluch. Nie warto przedstawiać wyidealizowanej wizji posiadania rodzeństwa bo upłynie sporo czasu zanim nowo narodzony brat lub siostra stanie się kompanem do wspólnej zabawy, natomiast warto wspomnieć o tym, że niemowlęta potrafią głośno płakać, czasem nieprzyjemnie pachną a opieka nad nimi wymaga dużego zaangażowania i poświęcenia czasu rodziców.
Kilkuletnie dzieci można angażować w przygotowania przestrzeni w domu na pojawienia się nowego członka rodziny lub zachęcać do namalowania obrazka dla młodszego rodzeństwa.
Kiedy niemowlę jest już w domu nadal bardzo ważne jest dbanie o czas na rozmowę ze starszym dzieckiem. Pomaganie mu w nazywaniu uczuć, które przeżywa. Zadawanie pytań i słuchanie jego opowieści. Poza tym warto również zadbać o wypracowanie sposobów bezpiecznego kontaktu między dziećmi, poprzez wzmacnianie zachowań pożądanych zamiast krytykowania i korygowania niewłaściwych działań. Formułowanie wskazówek dla starszaka w postaci zakazów i nakazów będzie wzmagało uczucia napięcia i niepokoju. Natomiast zwracanie uwagi i docenianie zachowań pożądanych sprawi, że starszak poczuje się pewniej i bezpieczniej.
Po pojawieniu się w domu niemowlaka rodzice mogą ulec wrażeniu, że starsze dziecko to już naprawdę duże dziecko i powinno wiedzieć jak się zachować. Jest to oczywiście złudne wrażenie, ponieważ starszak to nadal zagubiony maluch, który nie wie jak się odnaleźć w nowej sytuacji, ani jakie zachowania wobec młodszego rodzeństwa są właściwe. Ogrom emocji przeżywanych przez starsze dziecko może sprawić, że zacznie się ono regresować np. odpieluchowane dziecko może znów zacząć się moczyć, upominać o smoczek lub o spanie z rodzicami, może być bardziej płaczliwe i rozdrażnione oraz przejawiać zachowani agresywne wobec rodzeństwa lub rodziców. Zachowanie te mogą być frustrujące dla zmęczonych rodziców zaangażowanych w opiekę nad niemowlęciem, ważne jednak aby uświadomić sobie, że stanowią one dziecięcy sposób wołania o troskę i uważność. Starsze dziecko, w swoim odczuciu, straciło nagle możliwość posiadania rodziców na wyłączność, dlatego dobrą praktyką jest zadbanie o czas sam na sam z mamą i tatą spędzony na ulubionej zabawie.
Nie ma sposobu, aby uniknąć pojawienia się zazdrości wobec młodszego rodzeństwa, ale dbając o to, żeby starsze dziecko czuło się nadal tak samo ważne, kochane i bezpiecznie rodzice mogą znacznie ograniczyć intensywność tego uczucia.
Czy rodzeństwo może się lubić?
Relacja rodzeństwa nierzadko bywa burzliwa i niesie ze sobą całą paletę emocji, a rodzice często czują się wobec niej bezradni. Jednak istnieje wiele sposobów na wspieranie relacji rodzeństwa i warto z nich korzystać, ponieważ jakość tej relacji wywiera znaczny wpływ na sposób w jaki dzieci o sobie myślą. Przede wszystkim należy stale pamiętać o tym, że każde dziecko jest inne, ma inne potrzeby i powinno być traktowane indywidualnie, a to oznacza, że nigdy nie należy porównywać rodzeństwa do siebie (ani do żadnych innych dzieci).
Równie ważne jest dbanie o dobre relacje między wszystkimi członkami rodziny, co pozwala zapewnić dzieciom przestrzeń do prawidłowego rozwoju emocjonalnego, a także bezpiecznego dzielenia się przeżywanymi emocjami, nawet jeśli są one nieprzyjemne. Pozwalając dzieciom na ujawnianie swoich autentycznych uczuć – w tym mówienie o niechęci i złości do rodzeństwa, a nawet o pragnieniu aby zniknęło – rodzice sprawiają, że trudne emocje przestają w dziecku narastać. Kiedy zaś pozbędzie się ono trudnych i nieprzyjemnych emocji może pojawić się przestrzeń na przeżywanie przyjaznych uczuć wobec rodzeństwa.
